Камп’ютэр? Камп’ютар! А можа, кампутар?!




НазваКамп’ютэр? Камп’ютар! А можа, кампутар?!
Дата канвертавання12.11.2012
Памер44.42 Kb.
ТыпДокументы
Камп’ютэр? Камп’ютар! А можа, кампутар?!

16.05.2009

У адрозненне ад літары о, напісанне якой адназначна акрэслена новай рэдакцыяй правіл, правапіс літары э будзе выклікаць шмат пытанняў і ў будучых пакаленняў. Бо тут можа мець месца суб’ектыўны фактар, які пры пэўных умовах прарасце буйным цветам. Маю на ўвазе традыцыю вымаўлення, якую фарміруем мы з вамі, носьбіты мовы. Што такое традыцыйнае вымаўленне? Гэта тое, што не паддаецца сучасным законам, а значыць, можа трактавацца згодна з моўным густам той ці іншай асобы.
Літара э з’явілася ў беларускіх тэкстах у канцы XV ст., а само яе ўзнікненне ў нашай мове звязваецца з запазычаннямі. Дарэчы, ёсць меркаванне, што ў рускую мову яна прыйшла праз беларускую. Так, Традзіякоўскі ў працы “Размова пра арфаграфію” ўказвае на вынаходніцтва яе Мялеціем Сматрыцкім. Як гэта і водзіцца, прызнанне новай літары ішло цяжка. Яе называлі і “уродом”, і “бездельной”, і “противнейшей”, а часам лічылі “повреждением кириллицы”. Але гэта ўсё ў мінулым. У іншых сучасных славянскіх кірылічных алфавітах гэтая літара не выкарыстоўваецца.

Сёння напісанне э ў спрадвечнабеларускіх словах не выклікае цяжкасцей, бо яно падлягае закону акання: літара э пішацца пад націскам, ненаціскное э пераходзіць у а: стрэхі — страха, шэры — шарэць, чэргі — чарга, крэмль — крамлёўскі, жэмчуг — жамчужына, жазло, жарала, шаптаць і інш. Калі словы даўно трапілі ў беларускую мову і з’яўляюцца высокачастотнымі ва ўжытку, то маюць шанец падпарадкавацца агульнаму правілу. Традыцыйна такія словы называюць даўно запазычанымі: арэнда — арандаваць, майстэрня — майстар, адрас, габраістыка, галантарэя, далікатны, літара, літаратура, лямант, латарэя, момант, рамонт. Як бачым, назіраецца тэндэнцыя да паступовага пераходу э не пад націскам у а нават у словах запазычаных, што і павінна адбывацца: з цягам часу запазычанае слова падпарадкуецца законам мовы, у якую патрапіла. Таму ў новай рэдакцыі правіл зафіксавана норма: ва ўласных імёнах са славянскай лексічнай асновай і ў даўно запазычаных словах з неславянскіх моў у ненаціскных складах гук [э] падпарадкоўваецца агульным правілам акання — пасля цвёрдых зычных ён чаргуецца з [а] і абазначаецца на пісьме літарай а: Беразіно, Чарапав?ец, Жамчужнікаў, Чарнышэўскі, Шаўчэнка, Чал?юскін, транслітарацыя. Сюды ж можна аднесці і наступныя імёны ўласныя: Гашак, Праабражэнскі, Чалябінск, Чаркасы, Чачэнія, Шаліхін, Шарамецьеў.
У пачатку запазычаных слоў э пішацца ў адпаведнасці з беларускім літаратурным вымаўленнем: эканомія, экзамен, экватар, этажэрка. Літара э пішацца пасля прыставак і ў другой частцы складанага слова: праэкзаменаваць, трохэлементны, квінтэсэнцыя.
На канцы запазычаных нязменных слоў, а таксама ўласных імёнаў і геаграфічных назваў пасля зычных, акрамя л, к, пішацца э: купэ, рэзюмэ, рэнамэ, кафэ, галіфэ, кашнэ, кабернэ, фрыкасэ, плісэ, каратэ, дэкальтэ; Струвэ, Мерымэ, Эйвэ, Хасэ, Морзэ, Табідзэ, Брыгвадзэ, Каба-Вердэ, Душанбэ, Сан-Тамэ; але: сальта-мартале, філе, камюніке, піке.
Літара э ў запазычаных словах пасля губных зычных, а таксама пасля з, с, н пішацца згодна з літаратурным вымаўленнем. Так, словы капэла, сурвэтка, экзэмпляр, маянэз, тунэль, сэрвіс, інтэрнэт пішуцца з літарай э, а словы мед?аль, менеджмент, нервы, парл?амент, перспектыва, газета, сервіз — з літарай е.
Вызначыць нюансныя заканамернасці вымаўлення даволі цяжка, асабліва калі гэта датычыць мяккіх і цвёрдых зычных. Адзначым адно: у беларускай мове вымаўленне э ў словах іншамоўнага паходжання дакладна не рэгламентавана. Дарэчы, як і ў рускай. Звяртае на сябе ўвагу толькі тая акалічнасць, што ў параўнанні з рускай у роднай мове літара э адпавядае і напісанню, і вымаўленню.
У новай рэдакцыі правіл напісанне э ў запазычаннях значна пашыраецца. Напрыклад, на сёння існуе два варыянты: інтэрнэт і інтэрнет, экзэмпляр і экземпляр, тунэль і тунель. Паводле правапісных удакладненняў, перавага, як бачым, аддаецца літары э.
Трэба заўважыць, што ў некаторых запазычаных словах ненаціскны спрадвечны [э] перадаецца праз ы: брызэнт, дрызіна, інжынер, канцылярыя, рысора, цырымонія. Тое ж назіраецца ў беларускіх прозвішчах, утвораных ад імёнаў іншамоўнага паходжання на -эй: Андрыеўскі ад Андрэй, Кірыеўскі ад Кірэй.
У перадачы акання на пісьме ў правілах было зроблена даволі істотнае ўдакладненне. Яно датычыць ненаціскных -эль, -эр. Своеасаблівым штуршком да выяўлення гэтай праблемы стала моднае на сёння слова камп’ютэр (з англійскай computer — “вылічальнік”). З аператыўным пашырэннем слова, як і распаўсюджаннем самога камп’ютэра, звязваўся арфаграфічны і вымаўленчы разнабой: камп’ютэр — камп’ютар — кампутар. Ужо гаварылася пра тое, што запазычанае слова мае пагрозу быць адаптаваным і падпарадкаваным законам той мовы, у якую яно патрапіла. Асабліва калі яно становіцца высокачастотным ва ўжытку. Мы сталі сведкамі той з’явы, што ненаціскныя фіналі
-эль, -эр усё часцей сталі падлягаць аканню. Гэта актыўна адлюстроўвалася ў друку, нават у падручніках, што стала заканамерным крокам засваення запазычаных слоў роднай мовай. Адсюль натуральнай выглядае норма ў новай рэдакцыі правіл: ненаціскныя фіналі -эль, -эр у запазычаных словах перадаюцца як
-аль, -ар: шніцаль, шпаталь, міталь, форталь, карцар, грэйдар, лідар, камп’ютар, пэйджар, рэйсфедар, эспандар, тэндар, ордар, менеджар, фарватар, альма-матар, кратар, прэсв?ітар. Выключэнне было зроблена для ўласных імёнаў: ненаціскныя фіналі -эль,
-эр ва ўласных імёнах іншамоўнага паходжання перадаюцца нязменна: Ландэр, Одэр, Пітэр, Юпітэр. Думаю, што і гэтае выключэнне прамежкавае ў поўным пераходзе да канцавых -аль, -ар ва ўсіх словах і было пакінута ва ўгоду суб’ектыўным меркаванням.

Зазначу, што новаўвядзенне прывядзе да ўзнікнення поўных амонімаў: катар ‘тып судна’ і ‘насмарк’; статар ‘палова унцыі, манета’ і ‘частка электрарухавіка’. З’явяцца амафоны (словы з аднолькавым гучаннем, але розным значэннем): катар ‘тып судна’ і Катар (дзяржава ў Азіі), а таксама амографы (словы з аднолькавым напісаннем, але розным значэннем): л?іхтар ‘тып баржы’ і ліхтар ‘асвятляльная прылада’, педаль ‘судовы служка’ і педаль (веласіпеда). Але гэта натуральная для мовы справа, і асабліва хвалявацца няма падстаў.

Прапануем да новага правіла пералік слоў, якія яно закране: адаптар, азотабактар, альма-матар, альтар эга, аўтагрэйдар, аўтсайдар, афрыкандар, бартар, бараль, баўар, блістар, брандмаўар, брандар, бранякатар, брудар, брыдаль, брыдар, брэкватар, бустар, вакодар, вальтар, ватар, відэарэкордар, віндроўар, вінчэстар, газгольдар, гальванакаўтар, гангстар, гастарбайтар, гелертар, гендар, гетар, грундар, грэйдар, гунтар, дрыфтар, дрэгстар, дыптар, дэбаркадар, дэтандар, дэфібрар, кагерар, калеоптар, катэтар, каўтар, кікстартар, кільватар, кластар, клафтар, кратар, крофтар, кутар, лідар, лістар, манадэтандар, маркшэйдар, мерталь, мідаль, містар, міталь, ордар, паліптар, патар, патэрностар, перыптар, пойнтар, польдар, портар, правайдар, протапрэсвітар, псеўдадыптар, псеўдаперыптар, ротэнфюрар, рутар, рэйдар, рэйсфедар, рэкордар, рэпетытар, світар, сэтар, скватар, скутар, спічрайтар, спрынтар, стартар, статар, стэндар, сфінктар, тайм-чартар, трансмітар, трэйдар, тэлетайпсетар, тэндар, тэрмакаўтар, уітлендар, унтар, фарватар, фідаль, фідар, філістар, фінішар, фламастар, флатар, фолдар, форталь, фотасетар, фотаэмітар, фрыгольдар, фрытрэдар, фухталь, фюрар, хескер-шрэдар, цугундар, чартар, чэстар, шарфюрар, шрэдар, штабсшарфюрар, штатгальтар, штурмбанфюрар, экспандар, эмітар, эспандар, юпітар.

Дадаць дакумент у свой блог ці на сайт

Падобныя:

Камп’ютэр? Камп’ютар! А можа, кампутар?! iconКамп’ютэрызацыя вучэбнага працэсу
Асноўная задача – раскрыць вучням магчымасці сучаснай камп’ютэрнай тэхнікі, навучыць ІХ карыстацца камп’ютэрам так, каб ён стаў звыклым...

Камп’ютэр? Камп’ютар! А можа, кампутар?! iconЯк можна развіваць беларускую культуру з выкарыстаннем рэсурсай сеткі Інтэрнэт?
Вучні прыйшоўшы дамоў могуць не есці, але хутчэй уладкавацца каля электронна-вылічальнай тэхнікі (так раней называўся камп’ютэр)....

Камп’ютэр? Камп’ютар! А можа, кампутар?! iconДуа "Сярэдняя школа №15 г. Магілева" Факультатыўны занятак
Абсталяванне: карткі з заданнямі, камп’ютар, карта Рэспублікі Беларусь, малюнкі

Камп’ютэр? Камп’ютар! А можа, кампутар?! iconЧаму Вы хацелі б ўдзельнічаць у воркшопе?
На воркшопе неабходна мець з сабой фотаапарат І прыстасаванне, каб перанесці фота на камп’ютэр

Камп’ютэр? Камп’ютар! А можа, кампутар?! iconБез электрычнасці, згадзіцеся, як без рук: ні табе тэлевізар паглядзець, ні пральную машыну, ні камп’ютар уключыць

Камп’ютэр? Камп’ютар! А можа, кампутар?! iconТэма : Сталып І нскія рэформы І іх ажыццяўленне ў Беларус І. Мэта І задачы
Абсталяванне: вучэбныя дапаможнікі, рабочыя сшыткі, карта, атласы, тэксты для аналізу, камп’ютар, мультымедыйная ўстаноўка

Камп’ютэр? Камп’ютар! А можа, кампутар?! iconПрацоўнае навучанне
Абсталяванне: мультымедыйны праектар, камп’ютэр, экран, сігнальныя карткі, раздатачны матэрыял для практычнай работы (клей, нажніцы,...

Камп’ютэр? Камп’ютар! А можа, кампутар?! iconДзяржаўная агульнаадукацыйная сярэдняя школа №3 г. Глыбокае
Дапамагае вучням удасканальваць навыкі працы на камп’ютэры, пашыраць далягляд, выхоўваць імкненне да рацыянальнага выкарыстання камп’ютэрных...

Камп’ютэр? Камп’ютар! А можа, кампутар?! iconГенадзь Аўласенка Адплата
Што? Ах, з гэтым! Ну, разбярэмся, разбярэмся! За мной не заржавее, ты ж ведаеш! (Смяецца.) Ну, усё! І ты будзь! (Кладзе трубку, выключае...

Камп’ютэр? Камп’ютар! А можа, кампутар?! iconПр ызначэнне літар Е, Ё, Ю, Я, І мэты
Беларуская мова: вучэбны дапаможнік для 5-га класа агульнаадукацыйных устаноў з беларускай І рускай мовамі навучання: у 2 ч. / В....

Размесціце кнопку на сваім сайце:
be.convdocs.org


База данных защищена авторским правом ©be.convdocs.org 2012
звярнуцца да адміністрацыі
be.convdocs.org
Галоўная старонка