Палітыка абумоўленасці: ці спрацавала яна датычна беларусі?




НазваПалітыка абумоўленасці: ці спрацавала яна датычна беларусі?
Дата канвертавання11.03.2013
Памер243.3 Kb.
ТыпВопрос




ДАСЛЕДАВАННЕ BISS

SA #04/2009BY, 01 June 2009






EЎРАПЕЙСКАЯ ПАЛІТЫКА АБУМОЎЛЕНАСЦІ: ЦІ СПРАЦАВАЛА ЯНА ДАТЫЧНА БЕЛАРУСІ?


Пасля таго, як у лістападзе 2006 г. Еўрасаюз вылучыў 12 першапачатковых патрабаванняў як перадумову паляпшэння стасункаў з Беларуссю і ў кастрычніку 2008 г. вызначыў далейшыя пяць, можна зрабіць выснову, што хоць па некаторых патрабаваннях дасягнуты пэўны прагрэс, сам падыход выявіўся непаслядоўным і зменлівым, калі часта назіраўся адкат ад вызначаных прынцыпаў, а Еўрасаюз і беларускае несельніцтва атрымлівалі неадназначныя, блытаныя сігналы.


Рэзюмэ


Пасля таго, як Еўрасаюз больш за дзесяць год спрабаваў розныя стратэгіі, каб заахвоціць Беларусь да палітычнага прагрэсу, у лістападзе 2006 г. Еўрапейская камісія апублікавала свае прапановы “Што мог бы прынесці Беларусі Еўрасаюз”, у якіх выкладаліся перадумовы збліжэння з Беларуссю і вызначаліся 12 пазіцый, па якіх Еўрасаюз хацеў убачыць прагрэс. У кастрычніку 2008 г. да іх дадаліся яшчэ пяць патрабаванняў, каб прымусіць беларускія ўлады палепшыць дрэннае становішча ў сферы праў чалавека і забяспечыць больш важкую ролю грамадзянскай супольнасці. Ад 2008 г. беларускія ўлады, сутыкаючыся з наступствамі расійска-грузінскай вайны і глабальнага эканамічнага крызісу, пачалі падаваць сігналы, што прымаюць асобныя часткі вылучаных умоў, насамрэч абмяжоўваючыся мінімальным прагрэсам па некаторых пунктах і поўнай адсутнасцю зрухаў па іншых.


Увогуле Еўрасаюз, вылучыўшы свае ўмовы, прыйшоў да кепскіх вынікаў: па-першае, яго палітыка мала чаго дасягнула, па-другое, умовы, абвешчаныя ад імя ўсяго альянсу, ніколі цалкам не падтрымліваліся ўсімі яго ўдзельнікамі. Прынцып абумоўленасці сапраўды дапамог структураваць дыялог з беларускімі ўладамі, калі тыя сталіся гатовыя да перамоў, і паспрыяў гарантаванню свабоды палітычным вязням і паляпшэнню ўмоў працы для прэсы. У астатнім адсутнасць больш канкрэтных крокаў і такія наступныя падзеі, як зняцце візавых санкцый з вышэйшых беларускіх афіцыйных асобаў, сведчаць, што Еўрасаюз па вялікім рахунку адмовіўся ад прынцыпу абумоўленасці датычна Беларусі.


Палітыка абумоўленасці будзе мець поспех толькі тады, калі яна будзе падтрымлівацца як мага шырэйшай кааліцыяй дзяржаў, ставіць абмежаваны шэраг задач, быць канкрэтнай і прапаноўваць другому боку ясную і рэальную стратэгію выхаду. Яна мусіць прапаноўваць значныя выгоды за выкананне ўмоў групам, якія прымаюць палітычныя рашэнні, як было ў студзені 2009 г., калі МВФ пры ўхваленні крэдыту для Беларусі вызначыў умовы і магчымыя санкцыі ў выпадку кепскага іх выканання. Санкцыі могуць даць толькі абмежаваны вынік і будуць дзейснымі толькі ў спалучэнні з іншымі чыннікамі.


Уводзіны


Еўрасаюз выкарыстоўвае прынцып абумоўленасці як інструмент падтрымання праў чалавека і дэмакратыі ў трэціх краінах, зыходзячы са станоўчага досведу яго ўжывання падчас пашырэння Еўрасаюзу ў 2004–2007 гг. Захаванне праў чалавека, дэмакратыі і прававой дзяржавы адкрывалі спіс Капенгагенскіх (1993 г.) крытэрыяў сяброўства ў Еўрасаюзе, што змушала цэнтральнаеўрапейскія краіны праводзіць палітычныя рэформы і ўмацоўваць здабыткі дэмакратыі. Прынцып абумоўленасці з боку Еўрасаюзу прынёс найлепшыя вынікі там, дзе напрыканцы шляху прапаноўваўся вялікі прыз – сяброўства ў Еўрасаюзе, што прадугледжвала поўны пакет непасрэдных істотных выгод для краін Цэнтральнай Еўропы і гэткі ж поўны набор унутраных рэформ, якія неабходна было правесці, каб атрымаць гэты прыз. Фактычна там, дзе прапаноўвалася сяброўства ў Еўрасаюзе, альянс ажыццяўляў найбольш эфектыўны праект па прасоўванні дэмакратыі ў рэгіёне. Там, дзе не было рэальнай перспектывы сяброўства ў Еўрасаюзе, як, напрыклад, у выпадку са збольшага неэфектыўнай Палітыкай еўрапейскага добрасуседства, прынцып абумоўленасці з боку Еўрасаюзу пераважна не даў плёну.


Яго параза яшчэ больш відавочная ў выпадку з Беларуссю, дзе палітычныя патрабаванні высоўваліся непаслядоўна, а ўладам не прапаноўвалася рэальных стымулаў іх выконваць. У 1996 г. у сувязі з пагаршэннем становішча з правамі чалавека ў краіне Еўрасаюз прыпыніў дзеянне Пагаднення аб партнёрстве і супрацоўніцтве з Беларуссю, а пасля скандальнага канстытуцыйнага рэферэндума ў тым жа годзе звёў кантакты з беларускім урадам да мінімуму. У сярэдзіне 90-х – пачатку 2000-х гг. Еўрасаюз трымаўся г. зв. пакрокавага падыходу, калі ўзаемадзеянне прапаноўвалася ў адказ на палітычную дэмакратызацыю. Гэты падыход дыктаваў беларускім уладам, што яны мусяць рабіць, каб захаваць мінімальныя кантакты з Еўрасаюзам. Між тым Расія прапаноўвала беларускаму ўраду альтэрнатыўную палітычную і эканамічную падтрымку, што дапамагло Беларусі мінімізаваць наступствы ізаляцыі ад Захаду. Асобныя рэверансы ў бок Еўрасаюзу ўяўлялі сабой не больш як спробы падражніць Крэмль, калі той пачынаў думаць пра тое, каб скараціць субсідыі для Беларусі, або быў незадаволены беларускім кіраўніцтвам.


Расійска-грузінская вайна ў жніўні 2008 г. і наступ сусветнага эканамічнага крызісу яскрава паказалі беларускім уладам, што каб захаваць і эканамічную, і палітычную стабільнасць у краіне, неабходна адчыніць дзверы Еўрасаюзу, а для гэтага ёсць адзіны спосаб – прадэманстраваць гатоўнасць станоўча ўспрыняць некаторыя з яго патрабаванняў. Галоўная праблема для беларускага кіраўніцтва палягала ў тым, як задаволіць Еўрасаюз і пры гэтым не дапусціць рызыкі аслаблення свайго жорсткага кантролю над уладай. Беларускі ўрад дасягнуў гэтай мэты, выкарыстоўваючы непаслядоўнасць і нерашучасць у стаўленні Еўрасаюзу да выканання ягоных ўласных патрабаванняў, якія рэдка браліся ў разлік пры прыняцці рэальных палітычных рашэнняў.


Прынцып абумоўленасці з боку Еўрасаюзу: змены ў падыходзе



Вылучаныя ў лістападзе 2006 г. прапановы Еўрапейскай камісіі “Што мог бы прынесці Беларусі Еўрасаюз”, дзе пералічваліся 12 умоў, якія мусілі выканаць беларускія ўлады, перш чым будзе магчымым аднавіць нармальныя дачыненні з Еўрасаюзам і карыстацца выгодамі Палітыкі ўсходняга добрасуседства, не далі амаль ніякіх вынікаў, бо Беларусь не знайшла ў іх дастаткова прывабных стымулаў, якія б заахвоцілі беларускае кіраўніцтва распачаць балючы працэс рэформаў. Да таго ж прапановы фармуляваліся такой мовай, што a priori выключала беларускія ўлады з “канструктыўнага дыялогу”, бо яны “прызначаліся вінаватымі” за тое, што дыялог зайшоў у тупік, а акцэнт пераносіўся на апазіцыю – тая выступала галоўным суразмоўцам Еўрасаюзу.


Калі беларуская апазіцыя не здолела пераламіць сітуацыю на сваю карысць падчас прэзідэнцкіх выбараў 2006 г., суседнія краіны, асабліва Літва і Польшча, пачалі падтрымліваць больш шчыльныя кантакты з кіраўніцтвам Беларусі,1 хоць Еўрасаюз датычна Беларусі па-ранейшаму трымаўся прынцыпа абумоўленасці. Напрыклад, нягледзячы на тое, што ў лістападаўскіх 2006 г. прапановах фармуляваўся прынцыповы, бескампрамісны падыход да прынцыпа абумоўленасці, прыблізна праз месяц тагачасны прэзідэнт Польшчы Кваснеўскі прапанаваў “даць Беларусі шанец выйсці з ізаляцыі і стацца адкрытай для магчымасцяў супрацы”.2 Адначасова кантакты на высокім узроўні з беларускімі ўладамі актывізавала і Літва, кіруючыся логікай, што “калі мы не будзем з імі размаўляць, то будзе Масква”.3 Латвія, Польшча і Літва таксама выступалі супраць выключэння Беларусі ў 2006 г. з Агульнай сістэмы прэферэнцый з боязі, што гэта нанясе шкоду іх уласнай эканоміцы (кансэнсус быў знойдзены толькі праз паўгода, у чэрвені 2007 г.) Яшчэ адным стымулам адмовіцца ад жорсткай абумоўленасці і грунтаваць дыялог з Беларуссю на больш прагматычных меркаваннях сталіся расійска-беларускія і расійска-ўкраінскія “энэргетычныя войны”, якія істотна адбіваліся на Еўрасаюзе.


Нарэшце, змена геапалітычнай сітуацыі ў рэгіёне ў жніўні 2008 г. пасля расійска-грузінскага канфлікту падштурхнула Еўрасаюз перафармуляваць падыход да Беларусі: адсунуць негатыўны прынцып абумоўленасці на задні план і ўзяць ў свае рукі ініцыятыву ў збліжэнні з беларускім кіраўніцтвам. Нават пасля абвяшчэння вынікаў парламенцкіх выбараў у верасні 2008 г., калі Еўрасаюз апынуўся ў “няёмкім становішчы”, бо беларускія ўлады адкрыта праігнаравалі яго заклік правесці свабодныя і справядлівыя выбары, Еўрасаюз усё ж прыпыніў візавыя санкцыі ў дачыненні да найвышэйшых службовых асоб Беларусі. Што характэрна, дзеля гэтай мэты афіцыйныя асобы ў Бруселі займаліся моўнай эквілібрыстыкай – падкрэслівалі “прагрэс” у правядзенні выбараў, нягледзячы на шматлікія хібы, адзначаныя міжнароднымі назіральнікамі. Дзеля справядлівасці трэба сказаць, што беларускія ўлады на той час вызвалілі ўсіх палітычных вязняў, тым самым здаволіўшы толькі адно з 12-і патрабаванняў Еўрасаюзу і зняўшы самую выразную перашкоду на шляху да задзейнічання беларускага кіраўніцтва ў супрацы з Еўрасаюзам.


Са свайго боку, беларускія ўлады на пачатку 2008 г. імкнуліся падштурхнуць Еўрасаюз да Realpolitik і пры дапамозе дробных саступак раскалоць адзінства і салідарнасць яго краін. Гэтай мэце паслужыла вызваленне некалькіх палітвязняў на пачатку 2008 г. пасля сустрэчы прэзідэнта Лукашэнкі з нямецкім амбасадарам. Гэты крок па сутнасці ўвагнаў клін паміж дзяржавамі Еўрасаюзу па тым пытанні, дзе найбольш верагодна ўсе краіны Еўрасаюзу адзіным фронтам ажыццяўлялі б ціск на беларускія ўлады, – па пытанні вызвалення ўсіх палітычных вязняў, у тым ліку і Аляксандра Казуліна. Сапраўды, Еўрасаюз вырашыў адкрыць прадстаўніцтва Еўракамісіі ў Мінску, нягледзячы на тое, што Казулін на той час заставаўся за кратамі, і праблема заставалася ў полі ўвагі пераважна дзякуючы таму, што ЗША рэзка ўзмацнілі эканамічныя санкцыі супраць канцэрна “Белнафтахім”.


Аднак адсутнасць кансэнсусу наконт прынцыпу абумоўленасці тлумачыцца не толькі гульнямі ў “падзяляй і валадар” з боку беларускага ўраду і прагматызмам некаторых дзяржаў у складзе Еўрасаюзу. Некаторыя краіны, як, напрыклад, Брытанія, Швецыя, Польшча і дзяржавы Балтыі, хоць і шчыра непакояцца пра становішча з правамі чалавека ў Беларусі, разам з тым лічаць, што расійскі чыннік настолькі падвывіў стаўкі, што гэта апраўдвае частковы адыход ад прынцыпу абумоўленасці, калі ідзе спаборніцтва за далейшае ўцягненне беларускіх улад у сваю сферу ўплыву. Іншыя вераць у тактыку “дробных расколінак” і спадзяюцца, што абмежаванае ўцягненне ў супрацу, найперш у эканамічнай і гуманітарнай сферах, дапамагло б зрабіць беларускае грамадства больш адкрытым і аўтаматычна паспрыяла б прасоўванню станоўчых змен у краіне. Паводле гэтай логікі, каб з’явіліся “дробныя расколінкі”, не павінна ўвогуле быць ніякай абумоўленасці, бо ўлада не павінна баяцца еўрапейскай культурнай экспансіі. Насамрэч досвед паказвае, што беларускі ўрад добра разумеў гэтую логіку і імкнуўся знішчыць заходнія культурныя ўплывы праз здушэнне міжнародных няўрадавых арганізацый, абмежаванне адукацыйных кантактаў, увядзенне больш жорсткіх правіл выезду за мяжу, абмежаванне дзейнасці замежных СМІ і г. д. У рэчаіснасці тактыка “дробных расколінак” зазнала яшчэ больш усеахопную паразу, чым любы прынцып абумоўленасці, які Захад спрабаваў навязаць Беларусі.


Урэшце толькі Галандыя цвёрда трымалася правіла, што пры дэманстрацыі добрай волі Еўрасаюзу датычна Беларусі ключавую ролю мусіць адыгрываць прынцып абумоўленасці. Галандыя заявіла, што Беларусь пакуль не выканала патрабаванні Еўрасаюзу. Аднак, магчыма, яе пазізыя таксама не цалкам абумоўленая каштоўнасным падыходам: добра вядома, што Галандыя супраць далейшага пашырэння Еўрасаюзу на ўсход, а пытанне праў чалавека выглядае зручным інструментам, які мог бы гарантаваць, што ўзаемадзеянне Еўрасаюзу з краінамі ад Бугу да расійскай мяжы не зойдзе надта далёка.


Хоць пяць патрабаванняў, вылучаных Еўрасаюзам у кастрычніку 2008 г., уяўлялі сабой патэнцыйна больш ажыццяўляльны, практычны і рэалістычны прынцып абумоўленасці, Еўрасаюз зноў не трымаўся сваіх умоў і пад уражаннем ад умела кіраванай лібералізацыі з беларускага боку раней часу падаў сігнал, што будзе працягваць узаемадзеянне з беларускім кіраўніцтвам. Бясконцая адсутнасць яснасці і агульнага разумення, як мусіць вымярацца прагрэс у кожнай з пяці сфер, яшчэ больш дыскрэдытавалі абвешчаны прынцып абумоўленасці. Беларускі ўрад ясна даў зразумець, што ўцягненне ў супрацу з Еўрасаюзам азначае чыста змену геапалітычнага вектара і што Захад не павінен лічыць, нібы Мінск абавязаны “расплачвацца” за дыялог рэформамі – наадварот: Беларусь трэба ўзнагародзіць за гатоўнасць пераарыентаваць свае геапалітычныя прыхільнасці, у тым ліку і зняўшы ўсялякую абумоўленасць з парадку дня. Беларускія ўлады асабліва віталі ініцыятыву “Усходняе партнёрства” – акурат таму, што разглядаюць яе як геапалітычны праект, як адыход ад Палітыкі еўрапейскага добрасуседства з яе прынцыпам абумоўленасці. Хоць выказванні пра агульныя каштоўнасці і прынцып абумоўленасці вярнуліся ў дыскурс “Усходняга партнёрства”, беларускія афіцыйныя асобы заявілі, што Беларусь будзе прыглядацца і абіраць з праграм “Усходняга партнёрства” тыя, што лічыць найбольш прымальнымі.


Разам з тым трэба падкрэсліць, што некаторыя афіцыйныя асобы Еўрасаюзу выступалі за неакрэсленасць у фармуляванні ўмоў, бо меркавалі, што канкрэтныя патрабаванні з зададзенай шкалой ацэнкі падштурхнуць беларускі ўрад да выхаду з дыялогу, між тым як мінімальныя саступкі ствараюць узаемавыгодную сітуацыю, калі Еўрасаюз прадэманструе станоўчы вынік “мяккага ціску” на Беларусь, а Мінск задаволіць Еўрасаюз, нічога істотна не змяніўшы. Аднак трэба заўважыць, што дробныя саступкі з боку беларускіх улад спрычыніліся да некаторых нечаканых вынікаў: галоўнае, узняўся дух грамадзянскай супольнасці, а агульнае адчуванне, што этап найгоршых палітычных рэпрэсій скончыўся, дапамагло актывізаваць некаторыя дасюль бяздзейныя сектары грамадства.


12 патрабаванняў Еўрасаюзу: што дасягнута?


Беларускія ўлады збольшага праігнаравалі патрабаванні, вылучаныя ў прапановах Еўракамісіі. Нават у пытанні скасавання смяротнага пакарання, дзе, як можна лічыць, дасягнуты найбольшы прагрэс,4 апошняе дасюль de facto не скасаванае і на яго не накладзены мараторый, як патрабаваў Еўрасаюз.


На фоне адсутнасці значных зрухаў у выкананні патрабаванняў вылучаюцца дзве праблемы, па якіх фактычна няма ніякага прагрэсу: правядзенне належнага незалежнага расследавання спраў зніклых людзей і захаванне праў і свабод грамадзян Беларусі – прадстаўнікоў нацыянальных меншасцяў. У першым выпадку, нягледзячы на запэўніванні вышэйшых беларускіх афіцыйных асоб5 і новыя прызначэнні для расследавання гэтых далікатных спраў6, насамрэч усё звялося толькі да пустых слоў. Вынікі расследавання, верагодна, далі б падставы крытыкаваць улады, як мяркуецца, наўпрост ці ўскосна адказныя за знікненні, таму не дзіўна, што ў гэтай галіне няма ніякага прагрэсу.


Другі выпадак у разуменні Еўрасаюзу шчыльна звязаны з наданнем законнага статусу Саюзу палякаў Беларусі на чале з Анжэлай Борыс. Беларускія ўлады адмаўляюцца прызнаваць існаванне праблемы, таму, натуральна, нічога не робяць дзеля выпраўлення сітуацыі. Аднак некаторыя назіральнікі адзначаюць, што прыпыніліся жорсткія захады супраць кіраўнікоў Саюзу.7


Падобным чынам не дасягнута амаль ніякага прагрэсу ў пытанні права на незалежны і бесстаронны суд, шчыльна звязанага са спыненнем адвольных арыштаў, затрыманняў і жорсткага абыходжання з затрыманымі, пра што яскрава сведчыць вялікая колькасць гэткіх выпадкаў.8 Часам жорсткія дзеянні службаў бяспекі, напрыклад, у дачыненні арыштаваных падчас дэманстрацый і адсутнасць усялякіх захадаў, каб пакараць вінаватых у гэткіх дзеях, сведчаць, што ў гэтай галіне няма ніякага прагрэсу і не робіцца ніякіх спроб перагледзець стаўленне да ўжывання сілы і пераследу апазіцыйна настроеных асоб. У судах таксама не заўважна амаль ніякіх змен у стаўленні да грамадзянаў, найперш да праў чалавека, нават у тых выпадках, калі сведчанні супрацоўнікаў міліцыі ўрыўкавыя і часам ўзаемна супярэчлівыя.


Па астатніх сямі патрабаваннях дасягнуты некаторы прагрэс, аднак незалежнае назіранне ніяк не можа назваць яго значным. Гэтую тэндэнцыю добра відаць на прыкладзе патрабавання даць беларускаму народу права дэмакратычна абіраць сваё кіраўніцтва. Аналітыкі адзначалі, як абуральна ігнаравалася згаданае права падчас правядзення мясцовых выбараў у студзені 2007 г.: сярод шматлікіх іншых парушэнняў паведамлялася пра масавыя адвольныя арышты, адмову ў рэгістрацыі кандыдатам ад апазіцыі, канфіскацыю накладаў незалежных газет і агітацыйных улётак.9


Хоць парламенцкія выбары ў верасні 2008 г. і абнадзеілі тым, што ў склад выбарчых камісій увайшлі чальцы з правам дарадчага голасу, агульная атмасфера зрабілася менш рэпрэсіўнай, трохі палепшыліся ўмовы правядзення агітацыйнай кампаніі і інш., аднак Місія міжнародных назіральнікаў АБСЕ/БДІПЧ прыйшла да высновы, што выбары “ў канчатковым выніку не адпавядалі прынятым АБСЕ крытэрыям дэмакратычных выбараў ”.10 Таму ў рэчаіснасці саступкі беларускіх улад звяліся амаль да нуля. Гэта пацвярджае і той факт, што з 110 дэпутатаў парламента ніводны не абраны ад апазіцыі.


Дзеля справядлівасці трэба адзначыць, што беларускія ўлады пачалі ў большай ступені прызнаваць ролю, якую можа адыграць у Беларусі АБСЕ.11 Таксама як станоўчы крок да збліжэння з Еўрасаюзам трэба разглядаць і рашэнне стварыць у Мінску паўнавартаснае прадстаўніцтва Еўрасаюзу. Гэтая тэндэнцыя падмацоўваецца і ростам колькасці НДА – за апошнія гады ўлады дазволілі зарэгістравацца некалькім з іх, а таксама спынілася практыка закрыцця НДА ў судовым парадку.


Любы прагрэс у выкананні патрабаванняў Еўрасаюзу ідзе на карысць Беларусі, аднак выклікае шкадаванне, што ўлада не мае ніякай ахвоты рабіць зрухі да выканання некаторых з іх.


5 патрабаванняў Еўрасаюзу: рух наперад?


Да лета 2008 г. беларускія ўлады вызвалілі ўсіх палітычных зняволеных, у тым ліку Аляксандра Казуліна. Гэтыя пазітыўныя крокі выявілі, як можна было лічыць, імкненне паказаць, што ў названай сферы можна дасягнуць прагрэсу, хоць цынікі і адзначалі, што гэта адбылося перад вераснёўскімі парламенцкімі выбарамі, калі паводзіны беларускага ўраду апынуліся ў цэнтры ўвагі міжнароднай супольнасці.


Каб гарантаваць, што пасля выбараў, калі міжнародная супольнасць аслабіць пільную ўвагу да Беларусі, не адбудзецца перагляду спраў палітвязняў, было вылучана патрабаванне не дапусціць адкату назад у пытанні палітычных зняволеных. Нягледзячы на прагрэс што да доўгатэрміновага затрымання шырокавядомых палітычных актывістаў, па-ранейшаму маюць месца арышты і кароткатэрміновыя зняволенні грамадзян па палітычных матывах, хоць у параўнанні з супастаўнымі перыядамі папярэдніх гадоў колькасць арыштаваных зменшылася.12


Разам з тым, як адзначаецца ў “Маніторынгу развіцця сітуацыі ў Беларусі” БІІМ, “каб трымаць пад кантролем грамадзянскіх і палітычных актывістаў, замест павелічэння ліку палітычных вязняў выкарыстоўваюцца больш вытанчаныя формы рэпрэсій, у тым ліку прымусовая служба ў войску і “абмежаванне свабоды” (“хатні арышт”)”.13 Таму, відаць, у агляднай будучыні дасягнуты прагрэс захаваецца, але адмены палітычных арыштаў і турэмных заключэнняў не адбылося.14


У пытанні супрацы з АБСЕ/БДІПЧ па ўдасканаленні выбарчага заканадаўства ўлады выразна дэманструюць імкненне абмяркоўваць тэму і надалей развіваць гэтую ініцыятыву. У якасці выканання рэкамендацый, што ўтрымліваліся ў выніковым дакладзе БДІПЧ аб вераснёўскіх 2008 г. парламенцкіх выбарах, у лютым адбыліся перамовы на ўзроўні экспертаў паміж АБСЕ/БДІПЧ і Нацыянальным цэнтрам заканадаўчых ініцыятыў і прававых даследаванняў. У выніку беларускі бок у шчыльным супрацоўніцтве з экспертамі БДІПЧ прапанаваў праект пэўных паправак у выбарчае заканадаўства Беларусі, якія мусяць яго ўдасканаліць. Аднак яны дасюль не апублікаваныя, таму яшчэ няясна, наколькі эфектыўна паспрыяюць прапанаваныя змены правядзенню ў Беларусі сапраўдных свабодных і справядлівых выбараў.


Патрабаванне забяспечыць незалежнасць СМІ трэба разглядаць прынамсі з двух гледзішчаў. У якасці крокаў да свабоды інфармацыі за апошнія месяцы ў сістэму афіцыйнага распаўсюду вярнулі дзве незалежныя газеты – “Нашу Ніву” і “Народную волю”, post factum адбыўся круглы стол па абмеркаванні Закона аб СМІ з удзелам як дзяржаўных службоўцаў, так і незалежных журналістаў, утвораная грамадская Каардынацыйная Рада па СМІ, у якую вылучаныя недзяржаўныя эксперты, адбыўся абмен думкамі паміж прадстаўнікамі Адміністрацыі прэзідэнта і недзяржаўнай арганізацыі “Беларуская асацыяцыя журналістаў”. Таксама ў станоўчым ключы трэба разглядаць змяншэнне выпадкаў прыцягнення журналістаў да судовай адказнасці,15 хоць абвінавачванне ў “крымінальным паклёпе” ўсё яшчэ застаецца актуальным і выклікае найвялікшую трывогу ў незалежных журналістаў.


Таксама застаецца рэальнасцю і забарона на дзейнасць журналістаў замежных СМІ, якія не маюць акрэдытацыі, рэгрэсіўны законапраект аб сродках масавай інфармацыі, прыняты ў чэрвені 2008 г., няспынныя судовыя працэсы супраць журналістаў і прыватных распаўсюднікаў, забарона на продаж у дзяржаўных шапіках, паводле падлікаў, 13-і афіцыйна зарэгістраваных незалежных газет.16 Такім чынам, гэтыя падзеі сведчаць, што хоць паміж уладамі і абаронцамі свабоды прэсы пачынае афармляцца дыялог, патрабуюцца далейшыя крокі дзеля ўмацавання гэтага працэсу, а беларускія ўлады мусяць надалей прыкладаць намаганні, каб выконваць названае патрабаванне Еўрасаюзу.


Што да патрабавання палепшыць умовы працы НДА, то тут назіраецца неадназначная карціна, пераважна ў змрочных танах. Так, за апошнія два гады ўлады зарэгістравалі шэраг НДА і, што заслугоўвае асаблівай увагі, рух “За свабоду” на чале з былым кандыдатам у прэзідэнты Аляксандрам Мілінкевічам. Аднак шмат якія НДА не атрымалі рэгістрацыі і могуць дзейнічаць толькі падпольна, рызыкуючы панесці пакаранне, калі іх заспеюць. Сярод самых апошніх выпадкаў – адмовы ў рэгістрацыі праваабарончай групы “Наша вясна”, Беларускай хрысціянска-дэмакратычнай партыі і Асамблеі дэмакратычных НДА. Зразумела, што рука ўлады па-ранейшаму кантралюе, якія НДА могуць існаваць, а якія не.


Захаваўся кантроль над ажыццяўленнем зарэгістраванымі НДА дзейнасці, дзеля якой яны заснаваныя. Не перагледжаныя артыкулы Крымінальнага кодэкса, якія сур’ёзна абмяжоўваюць умовы працы і перашкаджаюць функцыянаванню незалежных грамадзянскіх ініцыятыў.17 Не палепшыліся і ўмовы арэнды офісных памяшканняў для грамадскіх арганізацый. Такім чынам, вызначаныя рамкі легальнай дзейнасці НДА па-ранейшаму сур’ёзна абмяжоўваюць іх здольнасць свабодна працаваць.


Што да патрабавання Еўразвязу зрабіць пераканаўчыя захады, каб гарантаваць свабоду сходаў і асацыяцый, то тут таксама назіраецца неадназначная карціна: публічныя сходы і акцыі пратэсту цалкам не забараняліся, але, як правіла, кантраляваліся вялікімі сіламі аховы парадку, а “завадатараў” выдалялі без усялякіх законных падстаў. Улады па-ранейшаму дыктуюць, якія масавыя акцыі дазваляецца праводзіць, па сутнасці адбіраюць тыя, на якія даецца маўклівая згода,18 і амаль спрэс адмаўляюць у правядзенні акцый, звязаных з правамі чалавека.19 Усялякія спробы правесці несанкцыянаваныя акцыі пратэсту, як правіла, жорстка здушаюцца службамі бяспекі і часта суправаджаюцца збіццём удзельнікаў.20


Па сутнасці, можна зрабіць выснову, што з пяці патрабаванняў, высунутых Еўрасаюзам у кастрычніку 2008 г., толькі па адным – супрацы з АБСЕ/БДІПЧ дзеля ўдасканалення беларускага выбарчага заканадаўства – фармальна назіраецца пэўны адназначны прагрэс. Аднак, як адзначалася вышэй, трэба яшчэ пабачыць сам змест заканадаўчых ініцыятыў, каб ацаніць, наколькі яны здольныя забяспечыць свабодныя і справядлівыя выбары.


Што да астатніх чатырох, то тут назіралася “хістанне ківача”, калі дасягнуты прагрэс перакрываўся адмоўнымі дзеяннямі ўлады. Увогуле гэта сведчыць толькі пра дробныя зрухі па зняцці перашкодаў у дзейнасці грамадзянскай супольнасці і СМІ, калі па-за ўвагай застаюцца ключавыя праблемы. Хоць за апошнія некалькі месяцаў утварыліся тры грамадскія дарадчыя рады,21 у якія ўвайшлі прадстаўнікі рэальнай грамадзянскай супольнасці, сапраўднага дыялогу паміж беларускімі ўладамі і грамадзянскай супольнасцю яшчэ даводзіцца чакаць.


Выключэнне з Агульнай сістэмы прэферэнцый і прынцып абумоўленасці з боку МВФ: ці спрацоўваюць умовы?


У чэрвені 2007 г. Еўрасаюз прыняў рашэнне прыпыніць дзеянне ільготных тарыфаў на беларускія тавары, прызначаныя для еўрапейскага рынку, у рамках Агульнай сістэмы прэферэнцый (АСП) у адказ на тое, што беларускі ўрад не забяспечвае праў незалежных прафсаюзаў і не выконвае рэкамендацый Сусветнай арганізацыі працы (САП).


Хоць сам Еўрасаюз не разглядаў гэтае рашэнне як увядзенне санкцый супраць Беларусі, некаторыя аналітыкі лічылі яго такім. Між тым Еўрасаюз звязваў яго з патрабаваннем паважаць правы працоўных Беларусі свабодна аб’ядноўвацца ў прафсаюзы і прафсаюзаў – працаваць дзеля абароны праў людзей, не сутыкаючыся з пераследам.


Выключэнне з АСП супала з беларуска-расійскім энэргетычным канфліктам, калі чакалася, што істотна падскочаць кошты на газ для Беларусі. Пры гэтым фінансавыя страты Беларусі ад прыпынення дзеяння АСП спачатку значна пераацанілі.22 Два гэтыя чыннікі (у дадатак да адмоўнага палітычнага іміджу, выкліканага адменай гандлёвых ільгот, – апроч Беларусі, падобныя санкцыі ўвялі толькі супраць Бірмы) прывялі беларускі ўрад у разгубленасць: ён чакаў, што будзе сур’ёзна парушана эканамічная стабільнасць краіны, і баяўся няпэўнасці што да прытоку расійскіх датацый.


Гэта падштурхнула беларускае кіраўніцтва шукаць іншыя крыніцы фінансавых рэсурсаў і звярнуцца да Захаду, аднавіць з ім кантакты, што прывяло да адлігі ў стасунках. Тады былі вызваленыя большасць палітычных вязняў і аналітыкі адзначалі тэндэнцыю да большай свабоды сходаў.23 Быў зарэгістраваны шэраг нізавых прафсаюзных арганізацый, і незалежныя прафсаюзы атрымалі месца ў дзяржаўнай структуры, што назірала за выкананнем рэкамендацый Сусветнай арганiзацыi працы. Такім чынам, вылучэнне ўмоў, звязаных з дзеяннем агульнай сістэмы прэферэнцый, напачатку прынесла некаторыя вынікі.


Аднак калі энэргетычная вайна з Расіяй скончылася мірам, дадаткова ўмацаваным новымі расійскімі крэдытамі, а ўрад падлічыў, што выключэнне з АСП мала паўплывае на беларускую эканоміку,24 улады пасля кароткай адлігі дапусцілі адкат назад і вярнуліся да рэпрэсій.


Але апошнім часам эканамічныя падзеі зноў пачынаюць змяняць сітуацыю. Расія больш не жадае масава закупляць беларускія тавары, таму Беларусь вымушаная звярнуцца да еўрапейскага рынку. Цяжкасці, выкліканыя сусветным фінансавым крызісам і ростам цэн на энэрганосьбіты для Беларусі, робяць эканамічную сітуацыю ў краіне надзвычай няўстойлівай. Тое, што ў мінулым выглядала невялікай стратай, сёння цягне за сабой адмоўныя наступствы: істотнае скарачэнне прыбыткаў і заробкаў.


Міністэрства эканомікі нядаўна прызнала, што Беларусь сапраўды нясе істотныя страты ад пазбаўлення гандлёвых ільгот – намеснік міністра абвінаваць Еўрасаюз у тым, што ён робіць “далёкасяжныя высновы (маючы на ўвазе выключэнне з АСП), якія адбіваюцца на эканамічных інтарэсах Беларусі”.25 Цяпер Беларусь робіць захады, каб вярнуцца ў АСП.


Напрыклад, у снежні 2008 г. зноў уведзены ільготны каэфіцыент для прафсаюзаў, які дае ім дзесяцікратную зніжку на арэнду памяшканняў. У студзені 2009 г. прадстаўнікі беларускага ўраду ўдзельнічалі ў канферэнцыі, арганізаванай САП супольна з Кангрэсам дэмакратычных прафсаюзаў для абмеркавання спосабаў выканання рэкамендацый САП. У выніку Нацыянальны савет па працоўных і сацыяльных пытаннях зацвердзіў План дзеянняў па выкананні рэкамендацый САП.26 Згодна з планам, Савет удасканаліць умовы рэгістрацыі прафсаюзаў і будзе расследаваць выпадкі затрымкі ці адмовы ў рэгістрацыі. Аднак прагрэс у названай галіне яшчэ трэба адсочваць.


Па вялікім рахунку, сітуацыя з выключэннем з АСП выяўляе агульную “тэму” ў сувязі з прынцыпам абумоўленасці: ён працуе толькі як камбінацыя фактараў, або ціску, з розных бакоў. Выключэнне Беларусі з Агульнай сістэмы прэферэнцый магло стацца істотным сігналам, па-першае, толькі ў кантэксце пераводу расійска-беларускіх дачыненняў на рэйкі прагматызму і санкцый ЗША супраць “Белнафтахіму” і, па-другое, у кантэксце сусветнага эканамічнага спаду.


У студзені 2009 г. Беларусь атрымала крэдыт стэнд-бай у памеры 2,5 млрд долараў ЗША, які мусіць паступаць траншамі на працягу 15 месяцаў з штоквартальнай праверкай з боку МВФ таго, як Беларусь выконвае асновапалеглыя ўмовы атрымання крэдыта.


Сярод умоў было ўвядзенне новага абменнага механізму, прывязанага да дэвальвацыі беларускага рубля адносна долара, і прывязку да новага кошыка валют у гандлёва-фінансавых аперацыях Беларусі. МВФ таксама паставіў умовай фінансавую ашчаднасць, скіраваную на замаруджванне інвестыцый і спажывання праз скарачэнне росту заробкаў і грамадскіх выдаткаў, асабліва дзяржаўных датацый. Ва ўмовах МВФ значная ўвага надавалася эканамічнай лібералізацыі праз перагляд падаткаў і правіл дзейнасці для прыватных кампаній, што вызваліла б іх ад бюракратычных перашкод і спрыяла б ажыццяўленню шырэйшай праграмы прыватызацыі.


У студзені Беларусь атрымала першы транш у памеры 800 млн долараў, пасля таго як беларускія ўлады прынялі ўмовы МВФ і пайшлі на 20-працэнтную дэвальвацыю нацыянальнай валюты. Урад таксама запэўніваў, што прыватызуе сотні кампаній і зробіць захады, каб прыцягнуць замежных інвестараў.


Такім чынам, беларускія ўлады прынялі ўмовы, выстаўленыя МВФ, а цяпер МВФ праводзіць першую рэвізію іх выканання. Урад разумее, што наступныя траншы будуць ухваленыя толькі ў тым выпадку, калі ён і надалей будзе выконваць пастаўленыя ўмовы. Тут вылучэнне ўмоў пакуль спрацоўвае – у эканамічнай палітыцы ўрад паводзіць сябе адказна.


Высновы



Пададзены вышэй маніторынг і аналіз пацвярджае, што стратэгія абумоўленасці з боку Еўрасаюзу датычна Беларусі збольшага была пакуль неэфектыўнай. Еўрасаюз “прызнаў” паразу, што відавочна з апошніх змен у яго палітыцы адносна Беларусі. Аднак, прынцып абумоўленасці дапамог “структураваць” дыялог з беларускімі ўладамі і звяртаць увагу на істотныя палітычныя праблемы і пытанні праў чалавека. Нават калі больш “прагматычна настроеныя” дзяржавы Еўрасаюзу настойвалі на ўзаемадзеянні з беларускімі ўладамі, ціск праваабаронцаў, грамадзянскай супольнасці і больш “каштоўнасна арыентаваных” краін Еўразвязу прымусілі беларускія ўлады пайсці на некаторыя саступкі, якімі б непаслядоўнымі і зменлівымі тыя ні былі, у сферах, на якіх найбольш засяроджвалася ўвага міжнароднай супольнасці. Таму, магчыма, недарэчныя ўмовы былі лепшай альтэрнатывай, чым адсутнасць усялякіх умоў.


Увогуле, хоць Еўрапейскі Саюз і намагаўся сфармуляваць адзіную паслядоўную палітыку датычна Беларусі, у рэчаіснасць часта ўмешваліся такія чыннікі, як сутыкненне інтарэсаў і разыходжанне ў меркаваннях паміж дзяржавамі-ўдзельніцамі. Таму Еўрапейскі Саюз не трымаўся адзінай палітыкі, а тыя меры, што прымаліся і агучваліся, часцяком не ўспрымаліся ўсур’ёз, паколькі ЕС не быў паслядоўным у сваіх патрабаваннях. Таму вылучэнне любых умоў мусіць быць падтрымана ўстойлівай кааліцыяй: настойваць варта на тым, пад чым падпішуцца ўсе гульцы прыйдуць да адзінага меркавання ў вылучэнні патрабавання. Больш за тое, патрабаванні мусяць быць выканальнымі і рэалістычнымі. Такім чынам, палітыка абумоўленасці можа пераследаваць толькі абмежаваны шэраг канкрэтных задач, а не шырокія мэты, і рэакцыя на крокі ў адказ мусіць быць празрыстай і дыферэнцыяванай. Іншымі словамі, выкананне ўмоў павінна ўзнагароджвацца адэкватна і своечасова. Гэтаксама, каб палітыка абумоўленасці ўспрымалася ўсур’ёз, яна мусіць уключаць рэалістычную перспектыву спынення ўзаемадзеяння, калі патрабаванні ігнаруюцца. Аднак санкцыі могуць даць толькі абмежаваны вынік, мусяць мець канкрэтныя задачы і разам з імі павінна прапаноўвацца ясная, празрыстая і вартая даверу стратэгія выхаду (г. зн. “карта дарогі” да выхаду з санкцый).


Каб прынцып абумоўленасці працаваў, неабходныя пазітыўныя стымулы, а выгоды для беларускага ўраду мусяць пераўзыходзіць унутрыпалітычныя выдаткі. МВФ паказвае добры прыклад, калі абумоўленасць звязаная з правядзеннем канкрэтнай эканамічнай палітыкі, а галоўная выгода – фінансавыя рэсурсы. Гэтак забяспечваецца выкананне кантракта – “абяцання аднаго боку зрабіць нешта цяпер у абмен на абяцанне другога боку зрабіць нешта іншае ў будучыні”.27 Умовы ясныя і падрабязныя, і ўзнагарода за іх выкананне вялікая. І наадварот, патрабаванні Еўрасаюзу да Беларусі – не пералік умоваў, каб атрымаць вызначаныя выгоды, а значна палітызаваны працэс у развіцці.


Нарэшце, як выявіла сітуацыя ў Беларусі, у той час, як у некаторых сферах можа назірацца прагрэс, у іншых можа адбывацца адкат назад. Таму Еўрапейскаму Саюзу трэба вызначыць, як узнагароджваць за выкананне ўмоў у некаторых сферах пры адначасовым невыкананні – у іншых. Гэта вымагае ад Еўрасаюзу вызначыць прыярытэты ў сваіх патрабаваннях і каштоўнасцях: напрыклад, ці лічыць паляпшэнне выбарчага заканадаўства або мараторый на смяротнае пакаранне больш істотным за гарантыі асноўных палітычных свабод? Гэта будзе асабліва істотна ў кантэксце “Усходняга партнёрства”, бо пры інтэграцыі ў той ступені, у якой падзяляюцца агульныя каштоўнасці, можна выпусціць з-пад увагі той факт, што калі некаторыя каштоўнасці могуць падзяляцца ўсё больш і больш ступені, то іншыя – усё менш і менш.

1 Як ні парадаксальна, акурат гэтыя краіны найбольш падтрымлівалі беларускую грамадзянскую супольнасць і свабодныя СМІ.

2 Balasz Jarabik, Vitali Silitski, ‘Belarus’ in (ed.) Young, Richard Is the European Union Supporting Democracy in its Neighbourhood?, p. 113 (http://ecfr.eu/page/-/documents/ECFR-FRIDE-Democracy-Promotion-Book.pdf )

3 Тамсама.

4 Напрыклад, у 2008 г. былі выкананыя ўсяго пяць і вынесены адзін смяротны прысуд.

5 Напрыклад, Генеральнага пракурора Беларусі Рыгора Васілевіча (гл.: БІСС: Еўрасаюз і Беларусь у другім квартале 2008 г.: аналіз і маніторынг (www.belinstitute.eu).

6 Больш падрабязна гл.: БІСС: Еўрасаюз і Беларусь у трэцім квартале 2008 г.: аналіз і маніторынг, с. 5.

7 БІСС Бліц №. 13.2007: Праз год пасля мэсіджу Еўропы: рэакцыя афіцыйнага Мінска на 12 патрабаванняў Еўрапейскага Саюзу. (www.belinstitute.eu).

8 Гл. факты ў справаздачах БІСС: Еўрасаюз і Беларусь: аналіз і маніторынг (www.belinstitute.eu) і зробленым БІІМ Маніторынгу развіцця сітуацыі ў Беларусі (www.democraticbelarus.eu).

9 БІСС Бліц №. 13.2007: Праз год пасля мэсіджу Еўропы: рэакцыя афіцыйнага Мінска на 12 патрабаванняў Еўрапейскага Саюзу, с. 2.

10 Папярэднія высновы Місіі назіральнікаў АБСЕ/БДІПЧ на парламенцкіх выбарах у Беларусі 28 верасня 2008 г. (http://www.osce/org/documents/odihr/2008/09/33271_en.pdf).

11 З сайту Прадстаўніцтва АБСЕ ў Мінску (www.osce.org/minsk) відаць, што за апошнія 12 месяцаў павялічылася колькасць арганізаваных ім мерапрыемстваў у параўнанні з 2003–2007 гг.

12 Дакладныя лічбы гл. у: Маніторынг развіцця сітуацыі ў Беларусі, БІІМ, с. 10.

13 Тамсама, с. 1. Напрыклад, большасць абвінавачаных па «працэсе чатырнаццаці» зараз знаходзіцца пад хатнім арыштам.

14 З 8 лютага, паводле шматлікіх меркаванняў, па палітычных абвінавачаннях у турме знаходзяцца тры ваўкавыскія прадпрымальнікі: Мікалай Аўтуховіч, Юры Лявонаў і Уладзімір Асіпенка.

15 БІСС Бліц №. 13.2007: Праз год пасля мэсіджу Еўропы: рэакцыя афіцыйнага Мінска на 12 патрабаванняў Еўрапейскага Саюзу, с. 2.

16 Справаздачы БІСС: Еўрасаюз і Беларусь: аналіз і маніторынг, Маніторынг развіцця сітуацыі ў Беларусі, БІІМ.

17 Напрыклад, арт. 193-1 «дзеянні ад імя незарэгістраванай арганізацыі» і арт. 369-1 «дыскрэдытацыя Рэспублікі Беларусь».

18 Гэтак, у лістападзе 2008 г. Партыя БНФ атрымала дазвол на правядзенне штогоднага шэсця на Дзяды, а ў сакавіку – красавіку 2009 г. былі дазволеныя ўладамі і мірна прайшлі мітынг з нагоды гадавіны БНР і Чарнобыльскі Шлях.

19 Паводле падрыхтаванага БІІМ «Маніторынгу развіцця сітуацыі ў Беларусі» (с. 13), улады адхілілі больш за дзясятак заявак на правядзенне мітынгаў, прысвечаных 60-годдзю прыняцця Усеагульнай дэкларацыі праў чалавека.

20 Напрыклад, паводле падрыхтаванага БІІМ «Маніторынгу развіцця сітуацыі ў Беларусі», пасля разгону акцыі ў Дзень св. Валянціна 14 лютага некалькі дэманстрантаў былі шпіталізаваныя.

21 Міжведамасная працоўная група па развіцці маркетынгу, Каардынацыйная рада па СМІ і Грамадская дарадчая рада па правах чалавека пры Адміністрацыі прэзідэнта.

22 400–500 млн еўра.

23 Jarabik, Silitski, p. 112.

24 У сярэднім страты складалі 30 млн еўра, паводле экспертнай ацэнкі БІСС. Выключэнне з АСП прывяло б да падвышэння тарыфаў на нафту і нафтапрадукты – асноўныя прадукты беларускага экспарту ў Еўрасаюз – на 0,34%. Гл., напрыклад: Exclusion of Belarus from the Generalised System of Preferences: Potential Economic Consequences.

25 Андрэй Еўдачэнка, 7 красавіка 2009, www.government.by

26 БІІМ, с. 2.

27 Цытуецца ў: Grabbe, Heather. A partnership for accession? The implication of EU conditionality for the Central and East Europaen Applicants. Robert Schuman Centre Working Paper 12/1999, p. 4.


Дадаць дакумент у свой блог ці на сайт

Падобныя:

Палітыка абумоўленасці: ці спрацавала яна датычна беларусі? iconТэматыка практычных заняткаў па гісторыі Беларусі
Тэма 1 Палітыка царызму на тэрыторыі Беларусі ў канцы XVIII – пачатку XIX стст. (2 гадзіны)

Палітыка абумоўленасці: ці спрацавала яна датычна беларусі? iconРазвіццё культуры ў бсср у 1920-1930-я гг
Палітыка беларусізацыі ўяўляла сабой дзейнасць Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі (КП(б)Б) І ўрада бсср па развіцці культуры...

Палітыка абумоўленасці: ці спрацавала яна датычна беларусі? iconГарадская палітыка ў беларусі: case-study рэканструкцыі гістарычнага цэнтра гродна

Палітыка абумоўленасці: ці спрацавала яна датычна беларусі? iconШтомесячны агляд
Палітыка: паляпшэньне стасункаў Беларусі й эз пасьля выбараў у беларускі парлямэнт

Палітыка абумоўленасці: ці спрацавала яна датычна беларусі? iconАпытаньне На ваша разуменьне, што такое ёсьць кансэрватызм?
Дранчук: у бнф прэзэнтацыя кнігі “Рэпрэсіўная палітыка Савецкай улады да Беларусі”

Палітыка абумоўленасці: ці спрацавала яна датычна беларусі? iconFax. + 370 37 20 38 58 Другі Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі
Секцыя Вялікае Княства Літоўскае: палітыка, сістэма кіравання, заканадаўства, міжнародныя стасункі

Палітыка абумоўленасці: ці спрацавала яна датычна беларусі? iconЯкія пэрспэктывы ў Беларусі інтэрнэт-тэлефаніі?
Яна значна таньнейшая за традыцыйныя тэлефонныя размовы І забясьпечвае высокі ўзровень канфідэнцыйнасьці. Але чаму пры мностве станоўчых...

Палітыка абумоўленасці: ці спрацавала яна датычна беларусі? iconПершае пранікненне чалавека на тэрыторыю Беларусі адбылося ў прамежку часу 100 40 тыс гадоў назад. Такая недакладнасць у вызначэнні тэрміну тлумачыцца тым
Яшчэ на пачатку ХХ ст на Беларусі былі распаўсюджаны культ хатніх вужоў, казкі І легенды пра вогненных змеяў І пярэваратняў-ваўкалакаў....

Палітыка абумоўленасці: ці спрацавала яна датычна беларусі? iconПрынцыпы фармавання палітыкі, прапанаваныя
Беларусі да Еўропы. Разам з тым палітыка ўсходняга партнёрства павінна спрыяць актыўнаму ўдзелу грамадзянскай супольнасці ва ўсіх...

Палітыка абумоўленасці: ці спрацавала яна датычна беларусі? iconУ жж-суполцы "Беларуская палітыка" community livejournal com/by politics наведнікі камэнтуюць навіну пра тое, што пасьля выказваньняў Аляксандра Лукашэнкі
У жж-суполцы “Беларуская палітыка” community livejournal com/by politics наведнікі камэнтуюць навіну пра тое, што пасьля выказваньняў...

Размесціце кнопку на сваім сайце:
be.convdocs.org


База данных защищена авторским правом ©be.convdocs.org 2012
звярнуцца да адміністрацыі
be.convdocs.org
Галоўная старонка