Wiedza powszechna warszawa. 1986




НазваWiedza powszechna warszawa. 1986
старонка1/53
Дата канвертавання02.11.2012
Памер5.51 Mb.
ТыпДокументы
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   53
WŁODZIMIERZ JUSZCZYK

MAŁY SŁOWNIK ZOOLOGICZNY

GADY I PŁAZY


WIEDZA POWSZECHNA Warszawa .1986


Z PRZEDMOWY DO I WYDANIA

Z inicjatywy PW “Wiedza Powszechna" ukazuje się kolej­ny z zaplanowanych słowników zoologicznych — Mały słownik zoologiczny — Gady i płazy. Wypełnia on lukę w zbiorze pol­skiej literatury zoologicznej, dotyczy bowiem kręgowców znacz­nie mniej znanych od ryb, ptaków i ssaków, kręgowców mało dotychczas spopularyzowanych i w znacznie mniejszym stop­niu eksponowanych w ogrodach zoologicznych. Jest to rezulta­tem określonych przyczyn, z których jako główne wymienić można niewielkie — poza nielicznymi wyjątkami — gospodar­cze znaczenie gadów i płazów, na ogół małe ich wymiary, jak również — ogólnie biorąc — uprzedzenie ludzi do tych zwie­rząt powszechnie uważanych za niemiłe lub wręcz odrażające. Do dziś jeszcze panują najrozmaitsze przesądy, a nawet zabo­bony związane z tą grupą zwierząt. Ogarnia ludzi lęk np. na widok ropuchy lub paniczny strach przy spotkaniu nie tyl­ko żmii, ale każdego, nawet niejadowitego węża. Z drugiej strony, jeszcze w obecnych czasach w wierzeniach i legendach wielu różnych ludów, zamieszkujących wszystkie kontynenty stref umiarkowanych i ciepłych, nie spotykamy tylu zwierząt bałwochwalczo czczonych, uznawanych za święte lub owianych tajemniczymi mitami, co właśnie wśród płazów i gadów. W Słowniku tym starano się między innymi możliwie szeroko uwzględnić takie gatunki.

Ten szczególny, ogólnoludzki, zwykle negatywny stosunek do gadów i płazów, sięgający swoimi korzeniami zamierzchłych dziejów człowieka, znalazł również swoje odbicie w naukach przyrodniczych. Z całą bowiem pewnością (są na to dowody) można twierdzić, że to ludzkie uprzedzenie stało się przyczyną znacznego opóźnienia w naukowym poznaniu tych zwierząt w porównaniu ze znajomością takich kręgowców, jak ryby, ssa­ki, a zwłaszcza ptaki. Istnieje wiele gatunków gadów i płazów jeszcze nie znanych nauce i stale pojawiają się opisy nowo odkrywanych; teraz dopiero bada się genetyczne pochodzenie niektórych płazów uznanych obecnie za hybrydy, a znanych ja-

Przedmowa

ko gatunki co najmniej od stu lat; ostatnio ukazuje się duża liczba prac naukowych ze wszystkich dziedzin biologii, a zwła­szcza fizjologu, ekologu i genetyki gadów i płazów; coraz sze­rzej eksponuje się te zwierzęta w ogrodach zoologicznych itd. Można bez przesady powiedzieć, że te obie blisko ze sobą spo­krewnione gromady kręgowców przeżywają dzisiaj swój rene­sans. Warto przy tym dodać, że zarówno płazy, jak i gady zaj­mują szczególne i ważne stanowisko w filogenetycznym syste­mie strunowców (Chordata).

Ewolucyjnie biorąc, płazy są pierwszymi kręgowcami, które opanowały środowiska lądowe, mają jednak w rozwoju osobni­czym larwę o wodnym trybie życia, której brak u innych krę­gowców, z wyjątkiem kręgoustych i niektórych ryb. Gady z ko­lei są pierwszymi owodniowcami, zatem kręgowcami ściśle lądo­wymi, charakteryzującymi się wyższą organizacją budowy ciała niż płazy. W aspekcie biocenotycznym gady i płazy pełnią swoistą i bardzo ważną rolę regulatorów utrzymujących rów­nowagę biologiczną w przyrodzie: płazy głównie w świecie owa­dów, panującej dziś grupy zwierząt w ogóle, gady — wśród myszowatych gryzoni, rozprzestrzenionych na wszystkich kon­tynentach świata i zamieszkujących wszystkie lądowe środo­wiska ekologiczne z wyjątkiem strefy wiecznych śniegów. Jeśli wziąć jeszcze pod uwagę przeważnie piękne i oryginalne ubar­wienie tych zwierząt, niezwykłe zjawiska związane z ich roz­rodem, zwłaszcza różne formy opieki nad potomstwem, ich zna­komite mechanizmy adaptacyjne do rozmaitych środowisk ży­cia, ich zachowanie się i inne właściwości, uznać należy, że pła­zy i gady to istotnie zwierzęta szczególnie interesujące.

Słownik obejmuje około 450 haseł dotyczących wszystkich gatunków krajowych oraz wybranych gatunków obcych przed­stawicieli większych grup systematycznych. Prócz tego zawiera hasła dotyczące najważniejszych rodzin i taksonów wyższych szczebli, tj. rzędów, podgromad i gromad, wreszcie hasła z za­kresu najbardziej istotnych cech budowy ciała i innych cech płazów i gadów. Spośród gatunków płazów (około 2200) i gadów (około 6000) uwzględniono przede wszystkim te, żyjące współ­cześnie, które ze względu na swoisty behawior czy niezwykłe cechy budowy ciała zasługują na szczególną uwagę. Na temat form kopalnych nieco wiadomości uzyska Czytelnik głównie w notach pod hasłami: pochodzenie i ewolucja gadów oraz pocho­dzenie i ewolucja płazów.

Struktura Słownika podobna jest do struktury innych słow­ników zoologicznych z tej serii. Zastosowano więc alfabetyczny

Przedmowa

układ haseł, w przypadku zaś istnienia dwóch używanych nazw dla tego samego pojęcia, na pierwszym miejscu umieszczono nazwę obowiązującą i przy niej podano treść danego hasła, dru­gą zaś, opatrzoną strzałką odsyłaczową, umieszczono w odpo­wiednim miejscu słownika. Na pierwszym miejscu każdej noty dotyczącej jednostki systematycznej podano nazwę polską, w nawiasie zaś naukową (łacińską). Hasła powtarzające się w tekście noty encyklopedycznej oznaczono pierwszą literą;

w przypadku haseł wielowyrazowych — pierwszymi literami (niezależnie od przypadków i liczby).

Jednym z niełatwych zadań przy opracowywaniu tego Słownika było podanie nazwy polskiej dla wszystkich tych gatun­ków, które dotychczas jej nie miały. Należy bowiem nadmienić, ze w porównaniu z innymi grupami kręgowców polskie nazew­nictwo gadów i płazów jest znacznie skromniejsze. W związku z tym zaszła konieczność uzupełnienia tej luki i stworzenia no­wych nazw, w innych zaś przypadkach zmiany niektórych już istniejących — moim zdaniem — niezbyt poprawnych z uwagi na właściwości danego gatunku, niezręcznych lub całkowicie odbiegających od sensu gatunkowej nazwy naukowej. Oczy­wiście nie znaczy to, że nowe, przedstawione w tym Słowniku nazwy polskie są we wszystkich przypadkach trafne. Niemniej jednak, jeśli zmobilizują one polskich herpetologów do dyskusji nad nimi lub do stworzenia lepszych, to wówczas całkowicie spełnią swoją rolę...

WŁODZIMIERZ JUSZCZYK

PRZEDMOWA DO II WYDANIA

II wydanie Malego słownika zoologicznego — Gady i płazy jest znacznie powiększone i częściowo również zmienione. Za­decydowała o tym konieczność uzupełnienia I wydania hasła­mi brakujących w Słowniku rodzin, a także ważniejszych ro­dzajów, oraz hasłami nowych interesujących gatunków, których nie było w I wydaniu. Uzupełnienia te nie tylko znacznie zwiększyły liczbę haseł (obecnie ok. 550), ale również spowo­dowały zmiany w treści haseł tych gatunków, w których prócz ich charakterystyki zamieszczone były fragmentaryczne opisy ro­dzin. Opisy te usunięto i przeniesiono do haseł odpowiednich ro­dzin. Jeśli chodzi o wybór nowych haseł, to zamiarem autora było uzupełnienie I wydania takimi gatunkami, które są inte­resujące przede wszystkim z punktu widzenia ekologicznego. np. gatunkami o wodnym, nadrzewnym, podziemnym lub o swo­istym trybie życia. Charakterystyka bowiem takich grup eko­logicznych łatwiej pozwala dostrzec niektóre wspólne cechy bu­dowy ciała, podobne cechy adaptacyjne do życia w określonych środowiskach, podobne sposoby bytowania, w tym zdobywania pożywienia, rozmnażania itd. bez względu na ich przynależność systematyczną w obrębie danej gromady.

Oczywiście liczba obecnie uwzględnionych gatunków pła­zów i gadów jest przysłowiową “kroplą w morzu'' w porówna­niu ze znanymi już gatunkami tych kręgowców. Niemniej istnieje też duża liczba gatunków,' które wprawdzie mają usta­loną nazwę i określone stanowisko systematyczne, to ich bio­logia jest tak mało poznana, że w większości przypadków unie­możliwia umieszczenie ich w Słowniku.

W obecnym wydaniu, w wielu hasłach uległy zmianie na­zwy łacińskie nie tylko gatunków, ale także innych taksonów. Jest to wynik rewizji i weryfikacji przeprowadzonej przez róż­nych autorów w zakresie systematyki i nomenklatury nauko­wej, uwzględnienia priorytetu nazw, jak również nowych od­kryć herpetologicznych, dokonanych w ostatnich latach. Po­ciągnęło to za sobą wiele istotnych zmian w systematyce tych

Przedmowa

kręgowców, a należy przy tym zaznaczyć, że prace nad I wy­daniem Słownika rozpocząłem z początkiem lat siedemdziesią­tych. Niezależnie od tego w literaturze herpetologicznej nie ma jednolitego stanowiska odnośnie do systematyki i nazewnictwa niektórych grup płazów i gadów (np. rodzina grzechotnikowa-tych — Crotalidae), co stwarza określone trudności w opraco­waniu takich haseł. Nadmieniam też, że wszystkie zauważone usterki i błędy, jakie zakradły się do I wydania, usunięto.

II wydanie Małego słownika zoologicznego — Gady i płazy być może w większym stopniu zaznajomi Czytelników z różno­rodnymi formami życia tych pięknych zwierząt. Są one tego ze wszech miar godne.

WŁODZIMIERZ JUSZCZYK

A

adelofagia — zjawisko spoty­kane u płazów ogoniastych, polegające na pożeraniu jed­nych larw przez drugie. Wy­stępuje np. u -róksolotli, salamander i traszek. U rozwinię­tych larw -^salamandry pla­mistej zachodzi już w jajowo­dach ciężarnej samicy. Wystę­puje ono tu z reguły wówczas, gdy samica z powodu braku w pobliżu zbiornika wodnego (np. przebywając z dala od strumienia) nie może urodzić młodych, lecz przetrzymuje je w jajowodach. Z natury dra­pieżne larwy, pozbawione na­turalnego pokarmu, pożerają swe rodzeństwo, a te okazy, które pozostały przy życiu, o-siągają ostateczny stopień roz­woju i u niektórych gatunków przeobrażają się jeszcze w or­ganizmie matki.

adelot (Adelotus brevis) — ga­tunek płaza z rodziny -*.żab południowych. Niewielki, o brązowo ubarwionym grzbie­cie i plamistym brzuchu. Ma poziomo wydłużone źrenice oraz rezonatory ukryte pod skórą dna jamy gębowej. Bło­ny pływne nie występują. A. żyje we wszystkich zbiornikach słodkowodnych — zarówno w dużych rzekach, jak i w ma­łych kałużach deszczowych. Prowadzi skryty tryb życia, Przy czym kryje si9 nawet w nocy. W czasie pory godowej samiec za pomocą grzebiących

ruchów przednich kończyn bu­duje w przybrzeżnym szlamie gniazdo kolistego kształtu, średnicy 12 do 15 cm. W gnieź­dzie tym samica składa jaja, których samiec pilnuje, a w razie niebezpieczeństwa zacie­kle broni. Kijanki opuszczają osłony jajowe już po kilku dniach, przeobrażają się zaś w formy dorosłe po upływie 3 do 4 tygodni. Głos godowy a. jest bardzo podobny do głosu na­szego —>.kumaka nizinnego. Można go wyrazić sylabami “tuuk, tuuk". W okresie go­dów samce wydają ten głos bez przerwy całymi nocami. A. wy­stępują na nizinnych i górzys­tych obszarach Australii.

aga, kururu (Bufo marinus)gatunek płaza z rodziny -»-ro-puchowatych. Długość jej do­chodzi do 25 cm. Najczęściej nie przekracza długości 18 cm. Jest jednym z największych gatunków płazów bezogono-wych, a największą z ropuch. Jej silnie rozwinięte gruczoły przyuszne mają kształt trój­kątny. Grzbiet o ubarwieniu zmiennym — brązowym, rdza­wym lub zielonkawym — by­wa bezplamisty lub pokryty nieregularnymi, dużymi, czar­nymi plamami oraz małymi, żółtymi plamkami. Tęczówki oczu są złocistozielone. A. żyje przeważnie na nizinach, w gó­rach dochodzi do wysokości 1500 m n.p.m. Jest płazem o

agama brodata

12

wybitnej aktywności nocnej, a dzień spędza w rozmaitych kryjówkach. Żyje w środowis­kach o podłożu zarówno wil­gotnym, zarośniętym roślin­nością, jak również zupełnie suchym. Spotyka się ją m.in. na polach uprawnych, w ogro­dach oraz w sąsiedztwie do­mostw; często wchodzi nawet do mieszkań. Ma pokarm a. składają się rozmaite małe zwierzęta bezkręgowe, głównie owady, w tym również mrów­ki. W czasie pory godowej, przypadającej od czerwca do października, samce wydają donośny, basowy trel. Jaja w liczbie do 35 000 sztuk składa­ne są w sznurach. W wodzie słonawej jaja i kijanki rozwi­jają się szybciej niż w wodzie słodkiej. Jaja a. są silnie tru­jące dla zwierząt (np. dla ko­tów i psów), jak i dla czło­wieka. Znane są przypadki śmiertelnego zatrucia wśród ludzi po ich spożyciu w stanie surowym, jako namiastki ka­wioru, bądź gotowanych. A. jest gatunkiem amerykańskim, występującym od południo­wych obszarów Ameryki Pół­nocnej poprzez Amerykę Środ­kową aż do Patagonii w Ame­ryce Południowej (Tabl. VI/6)

agama brodata (Amphibolurus barbatus) gatunek gada z rodziny ~>-agam. Rośnie do dłu­gości 60 cm, z czego połowa przypada na ogon. Ciało jest pokryte szorstkimi, małymi łuskami, w niektórych jednak miejscach — na bokach tuło­wia i na grzbiecie — znajdują się rzędy większych, ostrych łu­sek. Szczególnie liczne, a przy tym długie i mocne kolczaste łuski pokrywają boki głowy oraz powierzchnię podgardzie-Iową. Samiec podrażniony (np. widokiem innego samca) lub przestraszony nadyma pod-

gardle, a wówczas sterczące na wszystkie strony długie, ostre łuski tworzą gęstą, kol-

Agama brodata

czastą brodę, która ma znacze­nie odstraszające. Ubarwienie a.b. bywa zmienne. Jaszczurka spokojna ma barwę żółtoszarą lub oliwkowobrązową, podraż­niona zaś staje się jaskrawo-żółta z pomarańczowymi kres­kami. U samca szyja jest czar­na. Na pokarm a.b. składają się głównie rozmaite stawono­gi, zwłaszcza owady. A.b. wy­stępuje w Australii.

agama himalajska (Agama hi-malayana) — gatunek gada z rodziny —>.agam. Osiąga dłu­gość 24 cm. Głowa, tułów i nasada ogona są silnie spłasz­czone. Grzbiet pokrywają gła­dkie lub słabo wręgowane, 5-lub 6-kątne łuski, natomiast łuski na grzbietowej powierz­chni ogona i tylnych odnóży zakończone są niewielkimi, ostrymi kolcami. Łuski na ogonie układają się w regu­larne pierścienie. Ubarwienie grzbietu jest oliwkowe lub szarozielone, a na bokach tu­łowia występują jasne plamki, tworzące podłużne rzędy. U samców głowa może przybierać barwę jasnożółtą, a boki szyi pomarańczową. A.h. stanowi gatunek górski o dziennym trybie życia. Przebywa na ska­łach i wśród osuwisk, ukrywa się pod kamieniami i w szcze­linach skalnych, w których również zimuje. Nie należy do

13

agama kolnierzasta

gadów rzadkich jeszcze na wy­sokości 4000 m n.p.m. Żywi się rozmaitymi stawonogami i fragmentami roślin, w tym liść­mi, kwiatami, owocami i na­sionami. Samica składa w lip­cu i sierpniu 6 jaj długości od 19 do 22 mm. A.h. występują w Himalajach od Tadżykistanu po Tybet.

agama kaukaska (Agama cau-casica) gatunek gada z ro­dziny ->-agam.. Długość ciała wynosi 15 do 18 cm. Głowa, tułów i nasada ogona są silnie spłaszczone. Z boków szyi wy­rastają poziome fałdy skórne. Łuski na ogonie układają się w wyraźne pierścienie. Ubar­wienie grzbietu bywa szaro-oliwkowe lub oliwkowobrązo-we z żółtymi plamkami, uło­żonymi w poprzeczne pasma lub tworzącymi mozaikowy de­seń. Ogon pokryty jest na przemian poprzecznymi żółty­mi i czarnymi pręgami. A.k. zamieszkuje góry do wysoko­ści 3000 m n.p.m. Prowadzi naskalny i dzienny tryb. życia. Za schronienie służą jej szcze­liny skalne i jamki pod ka­mieniami. Żywi się rozmaitymi stawonogami oraz soczystymi częściami roślin. Z końcem czerwca samica składa 8 do 14 jaj. A.k. zimuje zwykle gro­madnie w szczelinach skal­nych. Samce mają zwyczaj wy­grzewania się na wyżej poło­żonych partiach skał lub pły­tach skalnych, równocześnie jednak bacznie obserwują oto­czenie. W przypadku zbliżania się podejrzanego obiektu sam­ce znajdujące się najbliżej za­czynają kiwać głowami, co jest sygnałem ostrzegawczym dla innych osobników. Jeśli obser­wowany obiekt zatrzymuje się w bezpiecznej dla nich odle­głości, wówczas kiwanie gło­wami ustaje. Dopiero po zbli­żeniu się np. człowieka na od­ległość 8 do 10 m, wszystkie a.k., nawet te, które niebez­pieczeństwa nie zauważyły, natychmiast chowają się w szczelinach skalnych. Przy pró­bie wydobycia ze szczeliny a.k. nadyma się powietrzem i w ten sposób, zapierając się cia­łem o ściany kryjówki, unie­możliwia wyciągnięcie jej na zewnątrz. A.k. występuje na Kaukazie, w południowo--wschodniej Azji oraz w Azji Mniejszej — w zakaukaskiej części ZSRR, w Iranie, Afga­nistanie, górach Turkmenii, Uzbekistanie, a także w Turcji (Tabl. 1/6).
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   53

Дадаць дакумент у свой блог ці на сайт

Падобныя:

Wiedza powszechna warszawa. 1986 iconDrukarnia,,Wiedza Wrocław, ul. Wierzbowa 30

Wiedza powszechna warszawa. 1986 iconJohn Locke wiedza człowieka płynie z doświadczenia

Wiedza powszechna warszawa. 1986 iconWiedza o kulturze Program nauczania dla liceów ogólnokształcących, profilowanych I techników

Wiedza powszechna warszawa. 1986 iconЭстонские журналы «Таллинн» и «Радуга» на русском языке (1986-1991 гг.)
Последние годы существования Советского Союза (1986-1991) представляют собой чрезвычайно динамичный период истории

Wiedza powszechna warszawa. 1986 icon1984 8/ Szkice z historii socjologii polskiej, K. Z. Sowa (red.), Warszawa 1983 [rec.], „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Sectio I, 1984, vol. IX, s. 164-167. 1985

Wiedza powszechna warszawa. 1986 iconУтверждены Приказом Миннефтепрома СССР от 6 августа 1986 г. N 443, Приказом Мингазпрома СССР от 4 декабря 1986 г. N 275
В. А. Блинков), Главбурнефтью Миннефтепрома СССР (Д. Д. Пастухова), Главоргпроектом (Ю. Т. Комаров, Н. М. Ширяев) и Главным управлением...

Wiedza powszechna warszawa. 1986 iconСэр Алекс Фергюсон (с ноября 1986 года). Прошлый сезон: третье место
Интересные факты: За всю историю команды только два игрока смогли забить по шесть голов в одном матче. В 1911 году это сделал Харольд...

Wiedza powszechna warszawa. 1986 iconНекоторые из них (люэс, ци-томегалия, краснуха, токсоплазмоз) передаются трансплацентар-но и определяют врожденную патологию, раннюю детскую смертность или
Витебский и др., 1988; Вольф, Левкович, 1994; Левкович, 1994; Пап, 1971; Савдов, 1977, 1989; Семенова, 1979; Фадеева и др., 1987;...

Wiedza powszechna warszawa. 1986 iconПриказ от 19 января 1987 г. N 11 о платных услугах библиотек во исполнение распоряжения Совета Министров СССР от 23 августа 1986 г. N 1713р и в
Во исполнение распоряжения Совета Министров СССР от 23 августа 1986 г. N 1713р и в

Wiedza powszechna warszawa. 1986 iconТони Шумахер Свисток
Провел 422 матча в бундеслиге. Чемпион фрг 1978 года, второй призер 1982 года, третий призер 1985 года. Обладатель Кубка 1977, 1978...

Размесціце кнопку на сваім сайце:
be.convdocs.org


База данных защищена авторским правом ©be.convdocs.org 2012
звярнуцца да адміністрацыі
be.convdocs.org
Галоўная старонка